Mirthe en West-Afrika

Strandbroeders
op deze pagina vind je een compilatie van mijn onderzoek in Ghana bij een zeeschildpaddenconservatieteam.
Reportage in tekeningen en foto’s en teksten
gemaakt tijdens mijn reizen
2019 en 2020

In najaar 2021 verschijnt de film ‘De geharde rug’ i.s.m. filmmaker Rian van de Boom, marine ecoloog dr. Marjolijn Christianen en componist Miguel Boelens met ondersteuning van Gemeente Arnhem en Provincie Gelderland.

Expositie strandbroeders en de film ‘De geharde rug’ is in zijn volledigheid te boeken
ook voorstelling ‘leatherback’ aan de hand van dit project is te bekijken en boeken via


https://youtu.be/aNmkirFhSqU
 
 
 
 

 
Tekenblog Strandbroeders 3                                                           geschreven op 09/11/2019 te Dzita
Dzita, Keta Lagoon, Ghana. Het is hier een lijnenspel, de lijnen van de kust, kustlijn, horizon lijn, visnetten aan de lijn die worden binnengehaald door vissersmannen in een lijn. Maar ook mensen die lijnrecht tegenover elkaar staan. 
Ik teken graag in lijnen.
Vannacht om 01.30 gaan we weer het strand op, patrouilleren in lijn achter de stille mannen aan en hopend op een zeeschildpad.
Op 31 oktober vertrok ik voor een tweede maal naar Ghana, om terug te gaan naar het zeeschildpaddenconservatieteam dat ik ontmoette aan de kust bij Dzita – Keta Lagoon. Op de plek waar de rivier de Volta de zee ontmoet. Een jaar terug belandde ik hier na een zoektocht op internet en trof ik een groepje timide en voorzichtige mannen aan die nog nooit bezoek hadden gekregen. Wel bezochten zij elke avond het strand, waar zij patrouilles lopen op zoek naar een zeeschildpad. Waarom? Om bij haar te blijven terwijl zij haar eieren legt. Hun mede dorpsbewoners eten het dier op. Er is een heus lucratief smokkelsysteem rondom dit dier opgezet, in de nacht op de kust flikkeren over zaklampen van verstopte smokkelaars tussen de palmbomen. Iedereen weet het, profiteert ervan, maar er wordt niet over gesproken. De mannen van het zeeschildpaddenteam worden hierdoor 
 
met de nek aangekeken. Echter is de zeeschildpad onmisbaar voor de community die van de visvangst leeft. De zeeschildpad eet de natuurlijke vijand van de vissen op: de kwal. Zonder zeeschildpad geen vis. En dat er geen vis is, is aan de orde van de dag. Door de continu zichtbare gevolgen van klimaatveranderingen worden de netten steeds leger, de stranden steeds korter door erosie, en de landbouwgrond steeds meer verzilt. En dan hebben we het nog niet over de stijgende hitte. 
Deze mannen besloten ruim tien jaar geleden hun avonduren te geven aan een prehistorisch en ongrijpbaar dier: de zeeschildpad. Op deze kustlijn nest de grootste zeeschildpad der zeeschildpad: de Leatherback seaturtle, die wel twee meter groot kan worden. Dit werk doen in een situatie waarin er veel op het spel staat. Ik bewonder dat.


De zeeschildpad is het vreemdste dier dat ik in mijn leven heb ontmoet. Wanneer ik als zoogdier tegenover dit reptiel zit is er niets dat ons bind. Enkel het stukje zand waar we op zitten. Een zeeschildpad leeft in een andere dimensie, lijkt haast bezeten door een hogere macht. Ze weet wat haar te doen staat en heeft geen notie van mensen. In de kern heeft de zeeschildpad de mens niet nodig, komt ze hen niet tegen. Dat dat nu wel zo is doet je beseffen dat je afstand moet houden tot zo’n prehistorisch reptiel. Dat je dienstbaar moet zijn. Je ziet dat zij meer weet dan ik. Je leert bij haar je plek kennen. Het enige wat je kan doen voor haar, is over waken tegen andere mensen. Ik heb veel van dit dier geleerd, dat alle zeven zeeën oversteekt. Het idee dat je toevalligerwijs met zo’n dier op een zelfde stukje strand beland doet voelen dat alles met elkaar verbonden is en dat we als mensen naast de dieren staan. Niet erboven. Misschien wel eronder.

Tijdens mijn onderzoek sprak ik met biologen in zowel Nederland als Ghana waaronder Dr. Marjolijn Christianen van de WUR en studenten Alberta en Richmond van Cape Coast University Ghana. Mijn conclusie is: West-Afrika wordt vaak vergeten. Wat er aan de stranden gebeurd lijkt alleen zichtbaar voor de bevolking die er woont. Er zijn weinig andere ogen op gericht. En dat terwijl in dit gebied die ecologische veranderingen per dag in verandering zijn en aan de orde van de dag. Ik zag hier voor het eerst de klimaatveranderingen in zo’n concrete vorm. De zeeschildpad is voor mij hiervoor het symbool. Van een onaanraakbaar prehistorisch en wijs dier naar een kwetsbaar dier verstrikt in mensenproblemen.
Ik ben een kunstenaar, ik kan een spreekbuis zijn. Dus vertel ik het verhaal van mijn broeders in Ghana. De mannen die mij meenamen in de nacht, ook over mij waakten, en die glimmertjes in hun ogen krijgen van de aandacht en tijd die we elkaar hebben gegeven. Ik zie in deze mannen een introverte blik, alsof ze iets van binnen uit begrijpen wat anderen om hen heen niet zien. Bij hen voel ik me altijd veilig, ook in de nacht op een verlaten strand. We maken een positieve energie in elkaar los. Dat dat kan, met mensen die je in je leven niet vanzelfsprekend was tegengekomen, is een wonder dat ik koester.


Tekenblog Strandbroeders 4: een interview met teamhoofd Raf onder de palmen bij zijn huis aan het strand in Dzita, Ghana. ‘Once upon a time the sea was two kilometers away from my house, now i live on the beach. The sea comes closer and closer. Our community will be washed away.”
Met je neus op de feiten in Ghana.
Met het plastic tussen je tenen in Ghana.
Met de stijgende hitte op je kop in Ghana.
#Climatechange
Zelfs de zeeschildpad kiest tegenwoordig vaak voor het ruime sop en slaat het strand over. Een dier houdt van stabiliteit, maar op het klimaat is geen pijl meer te trekken.
Voor de zeeschildpadden die durven (of beter gezegd móeten, met 136 eieren in je buik) staan er veel kapers op de kust, klaar om haar te kidnappen. In de nacht zie je hun zaklampen knipperen als kerstlichtjes, zo ver het oog reikt. Klaar om een zeeschilpad in de pan te hakken. Je kan haast beter zeggen dat het zeeschildpaddenteam van Raf het securityteam van het strand is. Ze laten zien dat zij in dienst zijn van de zee. Maar daar maak je helaas geen vrienden mee.
En dat je dan toch doorzet, al vele jaren, nacht in nacht uit, terwijl de zee haar grenzen verlegd richting jouw huis, dat vind ik stoer.
– Nachtdienst 3 is achter de rug, op naar de laatste. –
Tekenblog Strandbroeders 5: ?-LEATHERBACK-?
Vanuit Accra denk ik terug aan de ochtend van Tim zijn vertrek. Hoe alles een andere wending kreeg en we uit bed werden gelicht. Hoe we deze LEATHERBACK zeeschildpad aantroffen: bebloed en op haar rug, haarzelf slaande met haar flippers. En dat gaat hard, ze is oersterk. Een zeemonster in paniek. Je begrijpt gewoon niet wat je ziet. Hoe kan zo’n groot dier zo hulpeloos zijn. We hebben haar omgedraaid met drie man sterk en dat lukte maar net. Het schoot in mijn rug, loodzwaar. Sterke taaie olifantenhuid boven en zachte varkentjeshuid onder bij dit zeemonster. Met een zuchtende schildpadden kop nog groter dan een mensenhoofd. Het was een beproeving, voor ons maar vooral voor deze zeeschildpad van honderden kilo’s. Uiteindelijk begon ze aan haar kruistocht terug naar de zee, met een rustpauze na elke slag door het zand. Volledig in haar eigen wereld want ze ziet anderen letterlijk niet staan. Dan zie je pas wat zwaartekracht doet, bij een dier dat normaal als een licht veertje door zee suist. Haar tocht duurde wel een uur, met steeds meer publiek. Een silzwijgend publiek, want iedereen weet wat men eigenlijk van plan was. Hoeveel vlees er aan haar zit. Maar je ziet ook: het doet wat met je, dit dier. Bij iedereen. Zo klein als je je als mens naast haar voelt.
 
Deze zeeschildpad was zelf verdwaald geraakt omdat de zon al opkwam nadat ze haar eieren had gelegd, ze was de maan als richtingaanwijzer kwijt geraakt. In plaats van in zee belandde ze 500 meter verderop in de struiken. Smokkelaars vonden haar daar en draaide haar om zodat ze nooit meer weg kon komen op eigen kracht. Tijd genoeg om messen te halen voor de slacht. Het turtle team en wij konden haar net op tijd terug kopen. Voor 8 euro welteverstaan. Een smak geld voor hier. Een miezerig bedrag voor ons. Mijn konijn Mies was net zo duur, maar nog geen pink van haar. 
Overal aan de kust hier wordt in zeeschildpadden gehandeld, van kwaad tot erger. Want iedereen kijkt ervan weg. En de Wildlife instanties laten hun hoofd niet zien. Het is een akelige bedoeling. Er hangt een vreemde sfeer. En het is een prachtig dier.
 
Er is dus nog veel werk te doen. Niet dat mijn aanwezigheid hierin het verschil maakt, maar elke schilpdad is er 1. En wat ik kan doen is middels kunst een spreekbuis zijn. Dus film ik, teken ik en ontmoet ik Ghanese betrokkenen door het hele land. Kust en kunst verschilt maar 1 letter. Aankomende woensdag voeg ik me weer bij het team. Spannend! 
Weten welk team: www.ghanaturtles.com
Tekenblog Strandbroeders 6: -Missen- 
Het regent en dondert en bliksemt hier. Ik ben voor de tweede keer bij het zeeschildpadden team in de Keta Lagoon, maar dit keer zonder Tim Hammer. Ik teken en denk terug aan ons avontuur samen in West-Afrika. In het donker want de stroom ligt eraf. M’n liefje, dankjewel dat je mee was, dat je het allemaal hebt gezien. De laatste loodjes zijn voor mijzelf. Nog 4 nachten, net zo veel als de hoeveelheid zeeschildpadden afgelopen nacht. 
Tekenblog Strandbroeders 7: 
hoe een Olive Ridley zeeschildpad vanuit de zee ondanks haarzelf terecht komt in een kano, in een huis, op kop liggend, slingerend in mensenhanden, in een lagoon en tot slot weer in de zee. Een onnodige omweg zullen we maar zeggen. Haar plan was om alleen even eieren te komen leggen. Ik heb een zeeschildpad nog nooit zo hard naar de zee zien rennen als haar. Laatste pattrouille vannacht, hopelijk zonder omwegen 
Tekenblog Strandbroeders 8: WATER 
Morgen steek ik voor het laatst de gigantische Volta rivier weer over, terug naar Accra. Dit keer in een trotro over de brug. Afgelopen week deed ik dat in een kano vanaf Ada Foah, een stadje aan de oever. Het was een uur varen en leek meer op een gigantisch meer met overal mangrove eilanden dan een rivier. Toen we midden op de rivier waren kon ik in de verte het punt zien waar de rivier en de zee elkaar ontmoeten. Ik zag daar voor het eerst in mijn leven hoe de hoge golven van de zee op het water van de rivier stuksloegen in plaats van op het strand. Heel vreemd. Een botsing tussen zoet en zout water, zonder dat er een grens zichtbaar was. Maar heel duidelijk op een bepaalde plek. Het leek wel een chemische reactie tussen twee stoffen. Ik dacht: ik zou precies op die plek het water wel willen proeven. Is het dan zout of zoet? Alleen denk ik niet dat ik op die grens zou durven zijn. Zo’n watergevecht maakt mij altijd een beetje bang. Misschien ben ik daarom wel dit project gestart. Omdat het me ook bang maakt. Ik heb hetzelfde bij een gigantische waterval of hoge golven. Gepaste afstand houden, want het is verpletterend. Het is een grote kracht. Ik voel dat altijd heel erg bij water. Het water komt vanzelf naar je toe. Stel je voor: hier aan de kust is in 10 jaar tijd de zee langzaam 2 kilometer het land op gekropen, onder de zee hier liggen hele dorpen. Vanuit mijn kamer snachts lijkt het soms alsof er een vloedgolf aankomt en ik moet wegwezen. Zo hard slaan de golven op de kust. Zwemmen in deze zee is geen optie want ze trekt je direct mee. Je moet je plek kennen tegenover het water, want zij heeft veel meer te zeggen dan ik. Ze verpletterd, is onbegrijpelijk groot en nooit op. Ik heb haar deze weken uren en uren vergezelt. Maar ik ben maar een mens, wat weet ik nou van het water. Heel wat minder dan een zeeschildpad, dat is zeker. Wanneer je haar onder de eerste golf ziet verdwijnen na het eieren leggen is ze altijd direct verdwenen. Alsof ze wordt verzwolgen door de zee. Weg uit mijn blikveld. Maar voor haar is de zee haar vriend. Zij is daar thuis. Zij kent ze alle 7. Dus houdt ik haar in de gaten. Zij kan me wat leren. Wij zijn het waar zij voor moet oppassen. De mensen op het land. 
Tekenblog Strandbroeders 9: het einde 
Ik heb uitgerekend dat ik in totaal ruim 24 uur op het strand heb gelopen. In die tijd heb ik 5 mannen leren kennen zonder ooit echt een gesprek met ze te hebben gevoerd.

De langste man, die altijd met zijn handen op zijn rug liep en de enige was die soms heel hard en lang om iets moest lachen. De kleinste man van het stel met overal aan, die altijd een lang mes achter zijn rug met zich mee droeg. De jonge jongen, die geen woord heeft gezegd en constant de golven in de gaten hield met zijn zaklamp. Felix, de man die mij altijd ophaalde en de grootste mond had en tijdens het lopen wrakhout jutterde. Met voorzichtige maar doeltreffende handen begroef hij de eieren in zijn tuin waar ze veilig konden ‘hatchen’. En tot slot Uncle Raf, die altijd het laatste woord had en mij als een soort nichtje in zijn kielzorg nam.

Raf wist alles van zeeschildpadden en de zeeschildpadden misschien ook wel alles van hem. Je herkende hem van verre, hij liep namelijk als een ballet danser door het stroeve zand, zo stil en sierlijk. Ik was de enige vrouw, maar soms niet, als de zeeschildpad er was. In de pauzes halverwege, op het meest afgelegen stukje strand, keek ik altijd naar boven naar de zwarte lucht. Soms met duizenden sterren, soms met een volle maan, een enkele keer enkel duisternis. Dan dacht ik aan hoe willekeurig het was dat ik hier nu zat. Een andere werkelijkheid, die net zo veel waar was als mijn leven thuis. Maar zo compentaire. De mannen sloegen ondertussen muggen dood op hun voeten met hun zaklampen op hun tenen gericht. Daar zaten we dan een tijd, terwijl sommigen een dutje deden in het zand. Tot we spontaan weer opstonden voor de lange weg terug. De mooiste momenten waren aan het einde van de patrouilles, als de mist boven de zee hing en het leek of de zee was gaan stomen en zou gaan opstijgen. Als een groot geheim. Ik had de zee nooit op deze tijdstippen gezien. Zo wild en duister. Heel onwerkelijk. Het is gek dat je in zo veel uren tijd een stuk strand waarop eerst alles hetzelfde lijkt gaat herkennen. Het tekent zich af in je hoofd. De dode kwallen waar je niet op wil staan na 500 meter, de 3e lagoon waarachter Raf woont bij de bouwlampen, de groepjes kuilen in het zand halverwege waar je niet in moet vallen. De stapels schelpen daar waar het dorp ophoudt. En het scheepswrak als teken dat we in niemandsland waren geraakt. Alles afgewisseld met visserboten vol netten en touwen. Alleen de boten lagen elke nacht ergens anders.

De meeste nachten zagen we geen enkele zeeschildpad. ‘She is unpredictable’ zei Raf dan. De maan was te vol, de zee te ruig, het tij te hoog. Zij komt alleen als het haar schikt. Toch liepen we altijd, want ze moest op ons kunnen rekenen. Één nacht, toen we het al hadden opgegeven, liepen we ineens tegen een Olive Ridley aan die haar eieren aan het leggen was. Net op tijd want het dorp werd al wakker (5h) en het strand stroomde vol met mensen die op een rij gingen zitten om te poepen in de zee, nu het nog schemerde. Ik wist niet wat ik zag (en rook). Ondertussen zagen wij de zeeschildpad net op tijd in zee verdwijnen, voor de mensen uit. Ze was veel te laat gekomen, de zon kwam al op, alsof ze geen beter moment had weten te vinden. Alsof het juiste moment hier nog maar zelden bestaat.

Een van mijn laatste nachten bleef ik thuis om bij te slapen en vonden de mannen maarliefst 4 zeeschildpadden, waarvan 3 levend. Bij elke zeeschildpad werd ik gebeld, in halfslaap hoorde ik hun enthousiasme en tegelijkertijd hun teleurstelling van mijn afwezigheid. Er zijn maar er niet bij zijn. De schoonheid van het mislopen. Het idee dat een aantal kilometers verderop mannen bij zeeschildpadden zaten terwijl ik sliep op hetzelfde strand gaf me een bijzonder gevoel. Tim zei me dat het geen verschil maakt of je de zeeschildpad wel of niet ziet. Het gaat erom dat je weet dat ze er zijn, daar met zijn allen in de zee. Zo ben je er altijd mee verbonden. En elke zeeschildpad is er één.

Raf denkt als een zeeschildpad. Misschien voelt hij ook wel dat de zeeschildpad wel beter weet: dat ze allang doorheeft dat haar geboortestrand hier in West Afrika (evenals op veel andere plekken op de wereld) is veranderd. Dat het niet meer klopt. En als ze voor het strand zwemt ze soms ineens besluit om rechtsomkeer te maken. Of bij daglicht verschijnt onder de ogen van de mensen en haarzelf een nachtmerrie insleept. Je voelt aan ze dat ze de weg kwijt zijn. In een boek zei een personage: ‘hoe meer je van mensen weet, hoe meer je van dieren gaat houden.’ Dat snap ik wel. Een dier weet hoe groot de natuur is en hoe ze daarvan afhankelijk is, ze geeft zich eraan over, tot uitsterven toe. Ze verzet zich niet. Zelfs niet wanneer wij haar strand verpesten en het ten koste gaat van haar soort. Er ligt zoveel verscholen in het verhaal van deze zeeschildpadden op deze plek in Ghana. Ze is voor mij een symbool geworden van de verandering. Zo’n prehistorisch en wijs dier, ouder dan wij mensen, dat ineens kwetsbaar is geworden.

Gister nam ik afscheid, Raf en ik keken elkaar lang aan en ik wist niet zeker of ik nou tranen zag in zijn ogen of de zee. Één ding weet ik, hij doet dit werk vanwege zijn ogen. Hij is de enige West-Afrikaan die ik heb gezien met zulke helder lichtblauwe ogen, als water. Hij weet zelf ook niet hoe dat kan, zegt hij. Ik denk dat hij daarmee eigenlijk dwars door de zee kan kijken. Maar dat hij dat geheim houdt. Dank jullie wel, strandbroeders. 24-11-2019, Dzita, Keta Lagoon Ghana. Een reisverslag in tekeningen en film. In 2020 te zien in een installatie documentaire en een voorstelling. Hierover binnekort meer. Nu naar huis.

 

The Leatherback    6 April 2018

Het is nu een maand verder, en langzaam vormen mijn ervaringen uit Ghana zich tot nieuwe bouwwerken.
Dat wat mij het meeste raakte was mijn tijd bij de enkele Ghanezen die zich bekommerden om de zeeschildpadden. In een land waar elke zeeschildpad die op het strand komt wordt gegrepen door een dorpeling voor in de soep zijn er een handvol Ghanezen die dit proberen tegen te houden. Enkel door de zeeschildpad te zoeken, te vinden en erbij te blijven terwijl ze broed en te waken over haar eieren. Zonder hulpmiddelen, ondersteuning en weet van de rest van de wereld. Omdat ze zich zorgen maken, zelfs in een land waar er genoeg zorgen zijn over je eigen leven. Een race tegen de klok, maar elke schildpad die is gered is er 1.

Momenteel maak ik in mijn atelier schildpadden flippers, zaklamp animaties, geschilderde kustlijnen van 6 meter en flipboekjes over wat ik zag, hoorde en begreep toen ik bij het turtle team van Uncle Raf op bezoek was in de Keta Lagoon – Oost Ghana. Na 6 nachten lang 3 uur over een pikdonker strand te hebben gelopen met het zout in mijn gezicht, luisterend naar gesprekken in het Awa die klonken als op een andere planeet, verscheen daar deze leatherback.  Een leatherback kan 2,5 meter lang worden en doet er 3 uur over om haar eieren te leggen op het donkere strand. Als er op dat moment niemand over haar waakt wordt ze meestal door andere mensen opgegeten. Gelukkig voor deze schildpad waren wij toevallig ter plaatsen en lag ik tussen mijn Ghanese collega’s op het strand naar haar te kijken. De schildpad was de baas, wij waren haar dienaars. Wat wil je als je zo’n oer oud beest bent. Daar is niks op in te brengen, behalve ontzag en geduld.

Elke week belt mijn oom Raf mij op vanuit Ghana, met zijn prepaid kaartje, om zijn hart te luchten over de schildpadden. Om me over de kleine stappen te vertellen die ze zetten. En over de wens om hun team te registreren zodat de natuurorganisaties hen serieus nemen. Ik help hem door naar hem te luisteren en te vertellen dat ik trots ben. En door het te vertellen aan de mensen om mij heen. Dat heb ik hem beloofd. En zo ben ik nu op zoek naar een manier om deze Ghanese turtle helden te ondersteunen in hun werk, zowel mentaal als financieel. Want het kan niet zo zijn dat er maar een handvol mensen op een kuststrook van honderden kilometers verantwoordelijk zijn voor een uitstervende schildpad. De zeeschildpad is nodig in het eco systeem. Zij eet de kwallen, zodat niet alle kwallen de vissen eten, zodat de mensen in Ghana hun vis kunnen vangen. Zonder de vis is er geen voedsel. Verandering begint hiervoor bij educatie, zodat de Ghanezen gaan begrijpen dat de schildpad hun vriend is.
Dit is trouwens het team waar ik het over heb, van Uncle Raf: https://ghanaturtles.com
E
venals dit team van mijn vriend Elvis: http://www.ko-sa.com/en_seaturtles.html

tekenblog ghana 1

 

tekenblog ghana 2

tekenblog ghana 4

tekenblog ghana 5

tekenblog ghana 6

tekenblog ghana 3

Dag 18: Afrikaanse bloemen zoeken en drogen tussen velletjes wcpapier in mijn schrift in Arubi Botanical Garden, tussen bomen die tot de hemel reiken en stammen die zo breed zijn als een huis. En kippen, overal kippen.

tekenblog ghana 7

tekenblog ghana 8

tekenblog ghana 9

Dag 6: zeeschildpaddenvoorlichting en tekenwedstrijd op locale basisschool van het afgelegen vissersdorp Ampenya met mijn Ghanese turtle team collega. 250 tekenende kinderen, 1 opvallend witte Mirthe.

tekenblog ghana 10

Dag 5: traditionele hoofd afgietsels van Ghanesen als symbool voor de slaven in Cape Coast- en Elmina Castle (slaven fort van o.a. de Nederlanders) door kunstenaar Kwame Akoto-Bamfo.

tekenblog ghana 11

Tekenblog over mijn reis door ghana

dag 1:
‘Ghana is your second homeland’ zei een Ghanees tegen mij vandaag. Elk foto positief heeft immers een omgekeerd negatief, elk afgietsel heeft een tegenovergestelde mal. Complementaire kleuren hebben elkaar nodig om te werken. Ik voel me home. 

dag 4: Ko-Sa African Lodge in Ampenya, Seaturtle Nesting Conservation Area.